آشنايي بيشتر با دستگاه اتوكلاو
اگر در آزمايشگاه، مطب دندانپزشكي، بيمارستان و اينگونه مكانها مشغول به كار هستيد، حتما واژهي اتوكلاو را شنيدهايد و ممكن است تجربهي كار با دستگاه اتوكلاو را نيز داشته باشيد.
اتوكلاو تجهيزي است كه نه تنها در حوزه پزشكي و آزمايشگاهي، بلكه در صنعت نيز براي سترونسازي و آلودگي زدايي مورد استفاده قرار ميگيرد و براي استريل كردن مواد و تجهيزات كاربرد دارد.
همچنين گاهي نياز است زبالههاي عفوني نيز قبل از دفع، ضدعفوني شوند. اتوكلاو كردن زبالههاي عفوني باعث ميشود تا حين حمل و نقل و دفع، مسئولين جمع آوري زباله در معرض خطر آلودگي كمتري قرار گيرند.
اگر كاربر، تكنسين يا اپراتوري كه با دستگاه اتوكلاو ايراني كار ميكند، مراحل مختلف فرآيند اتوكلاو كردن را درك كند، كارايي و عملكرد بهتري خواهد داشت. به همين دليل در اين مطلب قصد داريم تا شما را با دستگاه اتوكلاو و نحوهي اتوكلاو كردن آشنا كنيم.
اما پيش از هرچيز بايد گفت كه استريل كردن مطلق مواد يا تجهيزات امكانپذير نيست و كارايي هر فرآيند استريليزاسيون به ماهيت محصول، ميزان و نوع آلودگي بستگي خواهد داشت.
آشنايي با مفاهيم سترونسازي (استريليزاسيون)، ضدعفوني و گندزداييبخوانيد
تاريخچه اتوكلاو
براي آشنايي بهتر با دستگاه اتوكلاو، اجازه دهيد ابتدا مروري بر تاريخچهي آن داشته باشيم.
چارلز چمبرلند
شكل 1.چارلز چمبرلند، مخترع دستگاه اتوكلاو
از قرن ۱۶ام ميلادي، از بخار آب براي از بين بردن بيماري و عفونت استفاده ميشد. اما در سال ۱۸۷۹ ميلادي، شخصي به نام چارلز چمبرلند (Charles Chamberland) براي اولين بار دستگاه اتوكلاو را اختراع نمود. از آن زمان تا كنون اصول و روشهاي استريل كردن توسط بخار تقريبا دست نخورده باقي مانده و تغيير چنداني نكرده است. در حقيقت، بيشتر پيشرفتهاي عمده در فناوري اتوكلاو، به جاي تغيير در روند اتوكلاو كردن، حول نظارت بر ايمني دستگاه اتوكلاو صورت گرفته است.
شايد علت نامگذاري اتوكلاو نيز برايتان جالب باشد. اين كلمه فرانسوي است كه از ۲ واژهي “auto” به معناي اتوماتيك و “clvis” به معناي قفل گرفته شده است. تركيب اين ۲ واژه دستگاهي را توصيف ميكند كه هنگام افزايش فشار به طور خودكار قفل ميشود.
انواع اتوكلاو ايراني
اتوكلاوها انواع مختلفي دارند اما در حقيقت اصول كار تمامي آنها يكسان است. اتوكلاوهاي روميزي معمولا در آزمايشگاهها مورد استفاده قرار ميگيرند، در حالي كه اتوكلاوهاي بيمارستاني اغلب بسيار بزرگ هستند. در شكل ۲ انواع رايج اتوكلاوها را نشان دادهايم.
انواع رايج اتوكلاو
شكل 2. انواع رايج اتوكلاو
سترون سازي با اتوكلاو: استفاده از بخار براي از بين بردن ميكروارگانيسمها
شايد برايتان جالب باشد:
دناتوره شدن در حققيت تغيير شكل پروتئين و اسيدهاي نوكلئيك وجود در سلولها استكه بر اثر تغيير عوامل محيطي مانند PH و دما رخ ميدهد. دناتوره شدن با نام واسرِشتن نيز شناخته ميشود.
قرار گرفتن ميكروارگانيسمها در معرض بخار تحت فشار باعث دناتوراسيون آنزيمها و پروتئينهاي ساختاري آنها ميشود. به اين معنا كه پيوندهايي كه سبب پايدار شدن پروتئينهاي يك ارگانيسم ميشوند، در اثر حرارت نابود يا دناتوره ميشوند. اين موضوع دقيقا همان چيزي است كه درون دستگاه اتوكلاو رخ ميدهد.
استريل كردن مواد و تجهيزات به كمك دستگاه اتوكلاو، به كنترل دقيق زمان، دما و فشار نياز دارد. معمولا در شرايط استاندارد، مواد و تجهيزات در دماي ۱۲۱ الي ۱۲۴ درجه سانتيگراد و به مدت ۱۵ دقيقه تحت فشار ۲۰۰ كيلوپاسكال اتوكلاو ميشوند. اما گاهي اوقات نيز اين شرايط ممكن است به صورت زير جايگزين شوند:
جدول ۱: رابطه بين دما، فشار و زمان در اتوكلاو كردن
دما (°C) فشار تقريبي مناسب (kPa) حداقل زمان استريل كردن
۱۲۶ الي ۱۲۹ ۲۵۰ (حدود ۲/۵ اتمسفر) ۱۰ دقيقه
۱۳۴ الي ۱۳۸ ۳۰۰ (حدود ۳ اتمسفر) ۵ دقيقه
atm = 101 325 Paء۱
نكته: حداقل زمان استريل كردن كه در جدول ۱ ذكر شده است، بايد از زماني محاسبه گردد كه تمام مواد به دماي لازم رسيده باشند.
اتوكلاو چگونه كار مي كند؟
اصول كار تمامي اتوكلاوها، چه روميزي و چه اتوكلاوهاي بزرگي كه حتي به اندازه يك اتاق هستند، يكسان است. به اين صورت كه ابتدا درب قفل ميشود تا محفظهاي مهر و موم شده تشكيل شود. سپس تمام هواي داخل آن محفظه با بخار آب جايگزين ميشود.
سپس بر اساس پروتكلهاي مشخص شده و برنامهاي كه به دستگاه داده ميشود، بخار تحت فشار قرار ميگيرد و فرايند اتوكلاو كردن در زمان تعيين شده صورت خواهد گرفت.
مراحل اصلي اتوكلاو كردن به لحاظ فني در شكل ۳ نشان داده شده است.
فرايند اتوكلاو كردن
شكل 3. فرايند اتوكلاو كردن
اين مراحل عبارتند از:
۱- شروع فرايند اتوكلاو: درب محفظه بسته ميشود و محفظهي اتوكلاو به كمك لولههاي موجود در اطراف آن گرم ميشود.
۲- جايگزيني هواي محفظه با بخار (Purge Phase): در فرايند استريل كردن، وجود هوا مانع از نفوذ بخار به تجهيزات و يا مواد شده و در نتيجه استريل كردن به خوبي صورت نميگيرد. بنابراين لازم است تا هواي درون محفظه اتوكلاو با بخار آب جايگزين شود. در اين مرحله بخار آب جايگزين هواي درون محفظهي اتوكلاو ميشود و دما و فشار شروع به افزايش خواهند كرد.
لازم به ذكر است كه جايگزيني هواي درون محفظه اتوكلاو با بخار، بسته به مواد و تجهيزات به روشهاي مختلفي صورت ميگيرد كه در جدول ۲ به آنها اشاره شده است.
جدول ۲: روشهاي مختلف براي جايگزيني بخار با هواي درون محفظه
روش توضيحات تجهيزات
گراويمتري بخار از طريق دريچههايي كه در بالا و يا كنارههاي محفظه اتوكلاو قرار دارند، وارد محفظه ميشود. از آنجايي كه هوا وزن بيشتري دارد به پايين محفظه رفته و از طريق دريچه و به كمك نيروي گرانش تخليه ميشود. در واقع در اين روش از هيچگونه ابزار مكانيكي براي تخليه هواي درون محفظه اتوكلاو استفاده نميشود. ظروف شيشهاي، كالاهاي بستهبندي نشده، زبالههاي بهداشتي و تجهيزات غير متخلخل
پيش خلاء هوا از طريق تجهيزاتي مانند پمپ خلاء، از محفظه خارج ميشود و سپس بخار وارد محفظه ميگردد. اين روش باعث ميشود تا بخار به مناطق متخلخل نفوذ كند. كالاهاي بستهبندي شده و تجهيزات و مواد متخلخل
مايعات همان روش گراويمتري اما با سرعت جايگزيني كندتر است. محيطهاي كشت، آبگوشت و آب
3- مرحله تهويه يا Conditioning: گرم شدم فضاي درون محفظه و افزايش فشار ادامه مييابد.
۴- گرم شدن محفظه يا Heat up: فشار و دما به حد مطلوب ميرسند.
۵- شروع فرايند استريلازيسيون: زمان اتوكلاوو كردن از اين لحظه محاسبه ميشود.
۶- خروج بخار از محفظه (Exhaust Phase): فشار محفظه از طريق دريچه آزاد ميشود.
۷- خشك كردن: تجهيزات در مدت زمان تعيين شده خشك ميشوند و فضاي داخلي به فشار محيط باز ميگردد.
۸- ورود هوا به محفظه: محفظهي اتوكلاو مجددا از هوا پر ميشود.
۹- اتمام فرايند اتوكلاو: ميتوانيد درب اتوكلاو را باز كنيد. دقت داشته باشيد كه در اين مرحله هنوز محتويات نسبتا گرم هستند.
چه پارامترهايي در اتوكلاو كردن موثر هستند؟
همانطور كه در قسمت مقدمه نيز ذكر شد، دستيابي به استريليزاسيون مطلق امكانپذير نيست و كارايي هر فرآيند استريليزاسيون به ماهيت محصول، ميزان و نوع آلودگي بستگي دارد. در حقيقت ميتوان گفت كه هيچ فرمول دقيق و ثابتي براي اتوكلاو كردن و دستيابي به سطح مطلوب استريليزاسيون وجود ندارد. به همين دليل در اين قسمت از مقاله قصد داريم تا پارامترهايي را توضيح دهيم كه فرايند اتوكلاو تحت تاثير قرار ميدهند.
۱- زمان: پارامتري حياتي در اتوكلاو كردن
از آنجا كه زمان لازم براي اتوكلاو كردن بسته به نوع مواد و جنس تجهيزات متفاوت است، تعيين زمان مناسب براي اتوكلاو يكي از پارامترهاي بسيار مهم در دستيابي به استريليزاسيون مطلوب خواهد بود.
محلولهاي آبي:
مدت زمان اتوكلاو كردن محلولهاي آبي اغلب به مقدار نمونه بستگي دارد.
محلولهاي آبي موجود در ظروف شيشهاي تا حجم ۱۰۰ ميليليتر معمولا حدود ۱۰ دقيقه اتوكلاو ميشوند.
محلولهاي آبي موجود در ظروف شيشهاي تا حجم ۱۰۰۰ ميليليتر معمولا حدود ۲۰ دقيقه اتوكلاو ميشوند.
تجهيزات متخلخل:
تجهيزات متخلخل مانند پانسمانهاي جراحي بايد به گونهاي اتوكلاو شوند كه بخار به تمام قسمتهاي آنها نفوذ كند. اكثر پانسمانها در دماي ۱۳۸-۱۳۴ درجه سانتيگراد و به مدت ۵ دقيقه تا حد مطلوب استريل ميشوند.
در موارد خاص و در صورتي كه لازم باشد شيشهآلات، ظروف چيني يا فلزات متخلخل اتوكلاو شوند، توصيه ميشود فرايند اتوكلاو كردن در دماي ۱۲۴-۱۲۱ درجه سانتيگراد و به مدت ۲۰ دقيقه صورت گيرد.
مواد چرب و روغني:
مواد چرب و روغني معمولا در دماي ۱۲۱ درجه سانتيگراد و به مدت ۲ ساعت استريل ميشوند. اما توصيه ميشود استريل كردن اين مواد با حرارت خشك صورت گيرد.
در موارد خاص (به عنوان مثال زماني كه مواد روغني نسبت به دما حساس هستند) فرايند اتوكلاو كردن در دماي پايينتر از ۱۲۱ درجه سانتيگراد صورت ميگيرد. در اين صورت كاربر حتما بايد توجه داشته باشد كه دما و فشار جايگزين شده با هم همخواني داشته باشند.
نكته: توجه داشته باشيد كه ممكن است زمانهاي ارائه شده براي اتوكلاو كردن بسته به شرايط تغيير كنند. به طور مثال اگر ظرف حاوي نمونه در يك سيني پلاستيكي قرار دارد و يا ظروف بسيار به هم نزديك هستند و محفظه اتوكلاو تقريبا پر شده باشد، زمان بيشتري براي اتوكلاو كردن لازم است.
نكته: در صورتي كه مواد و تجهيزات قابليت اتوكلاو را داشته باشند، اين موضوع حتما توسط سازنده در دفترچه راهنما و يا دستوالعملهاي ارائه شده ذكر خواهد شد. همچنين اغلب سازندگان شرايط اتوكلاو كردن هر تجهيز يا ماده را نيز ذكر ميكنند. بنابراين پيش از اتوكلاو كردن، حتما فايلهاي راهنماي ارائه شده را مطالعه نماييد.
علامت قابل اتوكلاو:
علامت قابل اتوكلاو ايراني
۲- درجه حرارت
دماي استاندارد براي اتوكلاو كردن ۱۲۱ درجه سانتيگراد است كه براي استريل كردن اغلب مواد و تجهيزات مناسب است. اين دما ممكن است برحسب نياز به دماي ۱۳۴ درجه سانتي گراد و يا بالاتر افزايش يابد كه به آن شرايط فلش يا اتوكلاو فوري گفته ميشود و اغلب براي دستگاههاي پزشكي كاربرد دارد.
جدول ۳: شرايط اتوكلاو
شرايط توضيحات تجهيزات
شرايط استاندارد اتوكلاو كردن در دماي ۱۲۱ درجه سانتي گراد و فشار ۱ اتمسفر اكثر تجهيزات آزمايشگاهي
استفاده فوري/ فلش چرخه دماي بالا (بيش از ۱۳۴ درجه سانتي گراد) براي مدت زمان كوتاهتر براي تجهيزات پزشك بستهبندي نشده و زماني كه سريعا نياز باشد تا يك دستگاه اتوكلاو شود
۳- فشار
دماي جوش آب ۱۰۰ درجه سانتي گراد است. اما اين ميزان دما براي از بين بردن ميكروارگانيسمها كافي نيست. از آنجايي كه نقطه جوش با فشار ارتباط دارد و با افزايش فشار، نقطه جوش نيز افزايش مييابد، براي انجام يك فرايند استريل موفق، لازم است كه فشار هوا را افزايش دهيم تا بتوانيم نقطه جوش موثر آب را به ۱۲۱ درجه سانتيگراد برسانيم.
برخي مواقع كه نياز به دستيابي به حرارت بالاتري باشد، لازم است تا فشار درون محفظه اتوكلاو نيز افزايش يابد.
۴- حجم نمونه و ظرفيت اتوكلاو
بديهي است كه هرچه حجم مواد بيشتر باشد، زمان بيشتري براي اتوكلاو كردن نيز لازم است. اگر قصد اتوكلاو كردن مايعات را داريد، توجه داشته باشيد كه ظرف حاوي نمونه بايد تا نيمه پُر شود.
توجه به ظرفيت اتوكلاو و ميزان مواد و تجهيزاتي كه درون آن قرار ميگيرد نيز نكتهي بسيار مهمي است. براي گردش بخار درون محفظه بين ظروف، بستهها و يا بطريها كمي فاصله ايجاد كنيد. همچنين توجه داشته باشيد كه فضاي درون اتوكلاو را بيش از حد پُر نكنيد.
در صورتي كه مواد يا تجهيزاتي زيادي درون اتوكلاو قرار گرفته است، توصيه ميشود زمان اتوكلاو كردن را ۵ الي ۱۰ دقيقه افزايش دهيد.
۵- ظروف ثانويه
معمولا براي استريل كردن مواد در دستگاه اتوكلاو، آنها را درون يك سيني قرار ميدهند. اين سينيها از جنسهاي مختلفي (مانند پلي پروپيلن، پلياتيلن، پلي استايرن و فلزات مختلف) ساخته ميشوند و در صورت نشت كردن مواد، از آلوده شدن دستگاه جلوگيري ميكنند.
اما نبايد از اين نكته غافل شد كه اين ظروف فرايند استريل كردن را تحت تاثير قرار خواهند داد.
سينيهاي پلاستيكي از جنس پليپروپيلن به دليل مقاومت بالا در برابر حرارت نسبت به ساير سينيهاي پلاستيكي مناسبتر هستند. با اين وجود، استفاده از يك ظرف پلاستيكي زمان مورد نياز براي اتوكلاو را افزايش ميدهد، زيرا پلاستيك عايق حرارتي است و مانع انتقال گرما به نمونهها خواهد شد. به همين دليل توصيه ميشود هميشه هنگام استفاده از سيني پلاستيكي ۵ دقيقه به زمان اتوكلاو كردن اضافه كنيد.
از طرف ديگر، ظروف استيل ضد زنگ بادوام بوده و رسانايي گرمايي بهتري دارند. به اين ترتيب زمان اتوكلاو كردن كوتاهتر خواهد شد.
نكته: هرگز زماني كه از جنس سيني و ميزان مقاومت آن نسبت به حرارت اطمينان نداريد، آنرا درون اتوكلاو قرار ندهيد. ذوب شدن سيني درون دستگاه اتوكلاو ميتواند خسارات زيادي را در پي داشته باشد.
چه موادي را ميتوان اتوكلاو كرد؟
بديهي است كه شرايط شديد ناشي از دماي بالا و فشار زياد، براي يكسري مواد و تجهيزات مناسب نيست. به همين دليل لازم است كاربر نوع مادهاي كه قرار است درون اتوكلاو قرار گيرد را به دقت بررسي كند. به طور مثال موارد زير را در نظر بگيريد:
شيشه: تنها شيشهاي كه قابليت اتوكلاو شدن را دارد، پيركس است. با اين وجود دقت داشته باشيد كه حتي اگر شيشههاي پيركس نيز در دستگاه اتوكلاو قرار بگيرند و درب آنها محك بسته شود، احتمال منفجر شدن شيشه وجود دارد.
پلي پروپيلن: پلي پروپيلن نوعي پلاستيك است كه ميتواند درجه حرارت اتوكلاو را تحمل كند. در صورت اتوكلاو كردن تجهيزات پلي پروپيلني توصيه ميشود كه براي نفوذ بخار مقدار كمي آب درون بستهبندي بريزيد تا انتقال حرارت تسهيل شود.
لاتكس يا ونيل: تجهيزاتي كه از جنس لاتكس يا ونيل هستند اغلب درون دستگاه اتوكلاو و تحت دماي بالا ذوب ميشوند. توصيه ميشود اين تجهيزات درون دستگاه اتوكلاو قرار نگيرند.
كاغذ: چنانچه ليبل مواد بيولوژيكي و يا بستهبندي تجهيزات از جنس كاغذ باشد، قرار دادن اين كاغذها درون دستگاه اتوكلاو مانعي ندارد. اما توجه داشته باشيد كه اين كاغذها پس از اتوكلاو كردن ديگر نبايد مورد استفاده قرار گيرند. اما خود كاغذ را نميتوان به عنوان يك ماده اصلي درون دستگاه اتوكلاو استريل نمود.
نوك سمپلر: نوك سمپلرها اغلب از مواد پلاستيكي ساخته ميشوند و ذوب شدن آنها در دستگاه اتوكلاو به تنظيم اتوكلاو، چگالي مواد و نوع پلاستيك بستگي دارد. نكتهي حائز اهميت اين است كه نوك سمپلرهاي استفاده شده بايد تنها به عنوان يك زبالهي زيست محيطي اتوكلاو شده و سپس امحا شوند و نبايد مجددا از آنها استفاده كرد.
فلزات: بيشتر فلزات مورد استفاده در آزمايشگاهها براي اتوكلاو كردن مناسب هستند. اما پيش از اتوكلاو كردن مطمئن شويد كه هرگونه پلاستيك، واشر يا ساير وسايل را كه ممكن است حين اتوكلاو كردن ذوب شوند را باز كنيد.
ناگفته نماند كه يكي از علل بروز آتشسوزي در آزمايشگاهها و يا مراكز علمي اين است كه كسي فراموش كرده تا مراقب آنچه در داخل اتوكلاو قرار ميدهد، باشد.
دقت داشته باشيد كه مواد زير را تحت هيچ شرايطي درون دستگاه اتوكلاو قرار ندهيد.
مواد راديواكتيو
مايعات قابل احتراق، قابل اشتعال يا فرار
آيا لازم است تجهيزات پيش از اتوكلاو كردن بستهبندي شوند؟
بستهبندي تجهيزات پيش از اتوكلاو كردن باعث ميشود تا خطر آلوده شدن تجهيزات پس از اتوكلاو كردن كاهش يابد.
بستهبنديها ممكن است از جنسهاي مختلفي مانند كاغذ، پلاستيك، پارچه باشند. در اين بين استفاده از نوعي كاغذهاي خاص (مانند كاغذهاي غير بافته شده يا كاغذهاي كرپ) و يا كيسههاي پلاستيكي پروپيلني براي اين منظور رايجتر است كه در ادامه مروري بر هر يك خواهيم داشت.
۱- استفاده از كاغذهاي خاص براي بستهبندي تجهيزات:
كاغذ مورد استفاده بايد حداقل ۳ يا ۴ برابر اندازه كل مواد بستهبندي شده باشد.
وقتي كاغذ اتوكلاو شد، نميتواند دوباره از آن استفاده كرد.
مثالهايي از كاغذهاي رايجي كه به اين منظور استفاده ميشوند در ذيل ذكر شده است.
كاغذهاي غير بافته شده[۱]:
كاغذهاي غيربافته شده نسبت به كاغذهاي كرپ محكمتر هستند. براي بستهبندي تجهيزات با كاغذ غيربافته شده معمولا ابزارها ابتدا در يك سيني قرار گرفته و در ۲ لايه كاغذ بستهبندي ميشوند. توجه داشته باشيد كه به اين منظور ابتدا سيني را به طور كامل در يك لايه كاغذ بپيچيد و سپس آن را با كاغذ دوم بستهبندي كنيد.
كاغذهاي غيربافته شده براي اتوكلاو
شكل 4. كاغذ غير بافته شده
مراحل بسته بندي تجهيزات با كاغذ غيربافته شده براي اتوكلاو كردن
شكل 5. مراحل بسته بندي تجهيزات با كاغذ غيربافته شده براي اتوكلاو كردن
كاغذ كرپ[۲]:
از كاغذ كرپ براي بستهبندي يك تجهيز، دستگاههاي دياترمي، ستهاي پانسمان و كمپرس (در گروههاي ۱۰ تا ۲۰ تايي) استفاده ميشود.
توجه: در شكل ۶ يكي از تكنيكهاي بستهبندي تجهيزات نشان داده شده است.
نحوه بسته بندي تجهيزات با كاغذ براي اتوكلاو شدن
شكل 6. نحوه بسته بندي تجهيزات با كاغذ براي اتوكلاو شدن
۲- استفاده از بستهبندي پلاستيكي براي مواد و تجهيزات خشك
معمولا براي اتوكلاو كردن تجهيزات و مواد خشك از كيسههاي پلاستيكي كه در برابر حرارت بالا مقاوم هستند استفاده ميشود.
دقت داشته باشيد كه در مورد مواد بيولوژيكي از كيسههاي قرمز، زرد و يا نارنجي رنگ استفاده كنيد كه بر روي آنها علامت خطر مواد بيولوژيكي وجود دارد. از مناسب بودن جنس كيسه اطمينان حاصل كنيد، زيرا همه پلاستيكها قابليت اتوكلاو شدن را نداشته و ممكن است درون اتوكلاو ذوب شوند.
توجه: كيسهها را تا دو سوم ظريفتشان پر كنيد.
كيسههاي مخصوص اتوكلاو كردن مواد بيولوژيكي
شكل 7. كيسههاي مخصوص اتوكلاو كردن مواد بيولوژيكي
كيسههاي مخصوص اتوكلاو كردن تجهيزات
شكل 8.كيسههاي مخصوص اتوكلاو كردن تجهيزات
۳- استفاده از ظروف شيشهاي و پلاستيكي براي مايعات
مايعات را معمولا درون ظروف شيشهاي از جنس پيركس و يا بطريهايي از جنس پليپروپيلن اتوكلاو ميكنند. ظروف مايع بايد تا نيمه پُر شوند. همانطور كه گفته شد دقت داشته باشيد كه درب ظروف حاوي نمونه را به هيچ عنوان محكم نبنديد.
بطري براي اتوكلاو كردن مايعات
شكل 9. بطري براي اتوكلاو كردن مايعات
چگونه ميتوان از صحيح انجام شدن فرايند اتوكلاو اطمينان حاصل كرد؟
نشانگرهاي اتوكلاو[۳] يا انديكاتور براي تأييد صحت عملكرد اتوكلاو مورد استفاده قرار ميگيرند.
۱- نشانگرهاي شيميايي:
نشانگر شيميايي اتوكلاو
شكل 10. نشانگر شيميايي اتوكلاو
نشانگرهاي شيميايي به يك تغيير شيميايي يا فيزيكي خاصي كه در داخل اتوكلاو رخ ميدهد، حساس هستند. انواع مختلفي از اين نشانگرها وجود دارد اما نوارهاي كاغذي رايجترين نوع نشانگرهاي شيميايي هستند. در طراحي اين نوارها از نشانگرهاي نوار از جوهر حساس به گرما استفاده شده است. به اين ترتيب اگر دما درون اتوكلاو به ۱۲۱ درجه سانتيگراد رسيده باشد، رنگ از سفيد به يك رنگ ديگر تغيير خواهد كرد. اگر نوار تغيير رنگ ندهد، به اين معنا است كه مشكلي در فرآيند اتوكلاو كردن وجود دارد.
۲- نشانگرهاي بيولوژيكي:
نشانگر بيولوژيكي اتوكلاو
شكل 11. نشانگر بيولوژيكي اتوكلاو
نشانگرهاي بيولوژيكي نوعي ديگر از نشانگرهاي مورد استفاده در فرايند اتوكلاو كردن هستند. اين نشانگرها به صورت نوار يا لولههاي حاوي اسپور عرضه ميشوند. استفاده از انديكاتور بيولوژيكي نشان ميدهد كه فرايند اتوكلاو كردن تا چه حد براي از بين بردن ميكروارگانيسمها موثر بوده است.
به اين منظور نوار يا لوله حاوي اسپور درون دستگاه اتوكلاو قرار ميگيرد. پس از اتمام فرايند، لازم است تا نوار يا لوله درون دستگاه انكوباتور آزمايشگاهي كشت داده شود. اگر اسپورها زنده باشند، شروع به رشد كرده و رنگ ماده يا نوار تغيير خواهد كرد. اين موضوع نشان ميدهد كه فرايند اتوكلاو به خوبي صورت نگرفته است.
۳- نشانگر خارجي:
اين انديكاتورها تنها براي شناسايي و تمايز بستههايي طراحي شدهاند كه در دستگاه اتوكلاو قرار گرفتهاند. نوار نشانگر زردرنگ بوده و با چسبهاي حساس به فشار پوشيده شده است. با اتمام فرايند اتوكلاو، رنگ نوارهاي نشانگر از زرد به قهوهاي تيره يا سياه تبديل ميشود.
نشانگر خارجي اتوكلاو براي بسته بندي ها
شكل 12. نشانگر خارجي اتوكلاو براي بسته بندي ها
اجزاي اصلي اتوكلاو
پس از آشنايي با فرايند اتوكلاو و پارامترهاي موثر بر آن، بد نيست مروري نيز بر اجزاي اصلي اتوكلاو داشته باشيم.
اجزاي اصلي يك دستگاه اتوكلاو در شكل ۱۳ نشان داده شده است كه در ادامه به تفكيك هر يك را بررسي خواهيم كرد.
اجزاي اصلي اتوكلاو
شكل 13. اجزاي اصلي اتوكلاو
۱- محل قرار گيري ظروف:
اين قسمت شامل يك محفظه داخلي ميشود كه اطراف آن لولههايي وجود دارد. اين لولهها از بخار آب پرشده و به اين ترتيب باعث بهبود يكنواختي دما در محفظه ميشوند كه در بهينه شدن استريلازيسيون نقش موثري دارد.
۲- سيستم كنترل:
همانطور كه گفته شد، در اتوكلاو كردن ۳ پارامتر اصلي دما، زمان و فشار موثر هستند. به همين دليل لازم است به كمك يك نرمافزار، اين پارامترها برنامهريزي شوند تا دريچهها و ساير اجزاي اتوكلاو در يك توالي خاص باز و بسته شوند. بنابراين، تقريبا تمامي اتوكلاوها به نوعي سيستم كنترل احتياج دارند.
۳- دام يا تله بخار
تله بخار جزء جدايي ناپذيري از يك دستگاه اتوكلاو است. درون محفظه اتوكلاو، زماني كه بخار آب انرژي خود را از دست ميدهد، تبديل به مايع ميشود (ميعان). اگر اين ميعانات به محض تشكيل از سيستم خارج نشوند، سرعت انتقال گرما را تحت تاثير قرار داده و به اين ترتيب كارايي سيستم كاهش مييابد. از تله بخار براي حذف ميعانات صورت گرفته درون محفظه اتوكلاو استفاده ميكنند.
۴- سوپاپ اطمينان
تمام اتوكلاوها تحت فشار بالا كار ميكنند. بنابراين بايد ساختاري مقاوم داشته و از ايمني بالايي برخوردار باشند تا كاربر آسيب نبيند. يكي از تجهيزاتي كه باعث افزايش ايمني دستگاه اتوكلاو ميشود، سوپاپ اطمينان است. سوپاپ اطمينان در واقع يك شير ايمني است كه جهت كنترل فشار در بويلرها و مخازن تحت فشار استفاده ميشود. در صورت بالا رفتن بيش از حد فشار يا دما در مخزن اتوكلاو، اين سوپاپ مقداري از فشار داخل محفظه را تخليه ميكند.
۵- مكانيزم خنك كننده ميعانات
بسياري از اتوكلاوها مجهز به سيستم خنك سازي پساب (هوا ، بخار و ميعانات) هستند. بسياري از قوانين در شهرهاي مختلف اجازه نميدهند پساب با دمايي بالاي ۶۰ درجه سانتيگراد وارد فاضلاب شود. اين كار به منظور جلوگيري از آسيب ديدن لوله كشي فاضلاب صورت ميگيرد. سادهترين روش براي خنك سازي پساب ناشي از فرايند اتوكلاو، مخلوط كردن آن با آب سرد است. برخي از اتوكلاوها مجهز به مكانيزم خنك كننده هستند كه پساب ناشي از اتوكلاو را خنك كرده و سپس آن را تخليه ميكند.
۶- سيستم خلا
همانطور كه در قسمتهاي قبلي نيز گفته شد، به منظور انجام يك فرايند اتوكلاو موثر، لازم است تا هواي درون محفظه با بخار آب جايگزين شود. اين كار به ۲ طريق گراويمتري و پيش خلاء انجام ميشود. سيستم خلاء، شامل پمپ خلاء است كه به فرايند پيش خلاء در اتوكلاو ها كمك ميكند.
۷- مولد بخار
اتوكلاو كردن نيازمند يك مولد بخار است. اين مولدها معمولاً در زير محفظه اتوكلاو قرار ميگيرند و براي گرم كردن آب و توليد بخار از قطعات الكترونيكي استفاده ميكنند.
شماي دستگاه اتوكلاو
شكل 14. شماي دستگاه اتوكلاو
كلاسبندي اتوكلاوها
كلاسبندي يك اتوكلاو در واقع نشان ميدهد كه دستگاه براي استريل كردن چه تجهيزاتي مناسب است.
اتوكلاو كلاس N:
كلاس N پايينترين كلاس دستگاه اتوكلاو است و طبق استاندارد اروپا EN 13060، از سال ۲۰۰۴ فقط به عنوان يك دستگاه كمكي ميتوان از آن استفاده كرد.
اين اتوكلاوها تنها براي استريل كردن مواد جامد بدون پوشش مناسب هستند و در صورتي كه مواد يا تجهيزات داراي حفره باشند، يك اتوكلاو كلاس N براي استريل كردن آنها مناسب نيست.
دستگاههاي ضدعفوني كننده كلاس N برخلاف اتوكلاوهاي پيشرفتهتر، گزينه خشك كردن موثري ندارند و فاقد پمپ خلاء هستند.
اتوكلاو كلاس B:
كلاس B پيشرفتهترين كلاس اتوكلاو است كه در كلينيكهاي دندان پزشكي و بيمارستانها مورد استفاده قرار ميگيرند. اتوكلاوهاي كلاس B براي استريل كردن اغلب مواد و تجهيزات پزشكي و صنعتي مناسب هستند.
اتوكلاو كلاس S:
اتوكلاو كلاس S يك كلاس متوسط بين N و B است. اتوكلاوهاي اين كلاس داراي پمپ خلا هستند، كه باعث ميشود قبل از شروع فرآيند اتوكلاو، هوا به طور كامل از محفظه خارج شود.
اما چرا از بخار آب استفاده ميكنيم؟
چنانچه بخواهيم سلولهاي يك ميكروارگانيسم يا عامل بيماريزا را با استفاده از گرما از بين ببريم، لازم است درجه حرارت آن تا حدي افزايش يابد تا پروتئينهاي ديواره سلول شكسته شوند. بخار يك محيط بسيار كارآمد براي انتقال گرما است، كه آن را به يك روش عالي براي از بين بردن ميكروبها تبديل ميكند.
براي رساندن يك ليتر آب از دماي اتاق به نقطه جوش (۱۰۰ درجه سانتيگراد) به ۸۰ كيلو انرژي گرمايي نياز است. براي تبديل اين ميزان آب جوش به بخار نيز ۵۴۰ كيلوكالري انرژي لازم است. اين بدان معني است كه بخار در دماي ۱۰۰ درجه سانتيگراد حدود هفت برابر بيشتر از آب جوش انرژي گرمايي دارد. اين انرژي همان چيزي است كه بخار را در از بين بردن ميكروارگانيسمها بسيار كارآمدتر ميكند.
تاثير بخار خشك و بخار مرطوب در اتوكلاو كردن
رطوبت كمتر از ۳٪ باعث توليد بخار خشك و بيش از حد گرم ميشود. اين بخار خشك سبب ميشود انتقال انرژي كاهش يافته و زمان اتوكلاو كردن افزايش يابد. از طرفي، رطوبت بيش از ۳٪ نيز بخار اشباع يا مرطوب ايجاد ميكند. اين بخار مرطوب باعث ميشود فرايند اتوكلاو نياز به فشار و دماي بالاتري داشته باشد. بخار مرطوب همچنين باعث طولاني شدن زمان خشك شدن در پايان فرآيند اتوكلاو كردن ميشود.
الزامات عمومي كار با اتوكلاو
اتوكلاوها تحت فشار بالا كار ميكنند و اين موضوع ميتواند خطراتي جدي را براي كاربر به دنبال داشته باشد. به همين دليل در اين قسمت از مقاله قصد داريم تا الزامات كار با دستگاه اتوكلاو را بيان كنيم.
هر دستگاه اتوكلاو بايد به طور منظم مورد بازرسي و سرويس قرار گيرد. اين به شما كمك ميكند تا اطمينان حاصل كنيد دستگاه شما به درستي كار ميكند.
هر واحد بايد يك روش عملياتي استاندارد داشته باشد كه در آن جزئيات كار با دستگاه اتوكلاو ذكر شده باشد. به اين ترتيب اپراتور به درستي از دستگاه استفاده خواهد كرد.
با توجه به اينكه اصول عملكرد اتوكلاوها بر بخار، گرما و فشار مبتني است، خطر آسيب ديدن كاربر همواره وجود دارد. به همين دليل كاركنان بايد از تجهيزات محافظت شخصي مناسب، از جمله دستكشهاي مقاوم در برابر حرارت، محافظ چشم و روپوش آزمايشگاهي استفاده كنند.
بستهبندي مناسب مواد و تجهيزات براي استريل كردن موثر، بسيار حائز اهميت است.
بيشترين دليل ناموفق بودن اتوكلاو كردن، عدم تماس بخار آب و ميكروارگانيسمها است. در صورت استفاده از كيسه و يا ظروف پسماند، بيش از ۷۵ درصد ظرفيت را پر نكنيد.
كيسههاي حاوي مواد و تجهيزات بايد باز بمانند يا سوراخهايي در قسمت بالاي آنها ايجاد شود تا بخار كاملا به درون كيسه نفوذ كند. در غير اين صورت نه تنها تجهيزات به خوبي استريل نميشوند، بلكه ممكن است كيسهها نيز در اثر فشار منفجر شوند.
چنانچه لازم است نمونهي درون بطري اتوكلاو شود، براي جلوگيري از خرد شدن بطريها، درب آنها را كمي شل كنيد.
پيش از تخليه دستگاه، اجازه دهيد مواد و تجهيزات خنك شوند. تخليه تجهيزات پيش از خنك شدن كامل ممكن است سبب آسيب ديدن كاربر شود.
در رابطه با مواد و تجهيزاتي كه خيلي محكم بستهبندي شدهاند محتاط باشيد. هنگام بستهبندي مواد و تجهيزات ممكن است هوا درون كيسه به دام بيفتد. در نتيجه جايگزين شدن اين هوا با بخار به درستي صورت نگرفته و فرايند اتوكلاو به صورت كامل انجام نخواهد شد.
بستهبندي بايد به گونهاي صورت گيرد كه امكان باز و بسته شدن آن راحت باشد و همچنين مانع نفوذ بخار به تجهيز نشود. علاوهبر اين بستهبندي بايد در برابر دما و فشار مقاوم باشد.
توجه داشته باشيد در صورتي كه قصد اتوكلاو كردن مايعات را داريد، حجم ظرف حاوي نمونه حداقل بايد ۲ برابر حجم خود نمونه باشد. به طور مثال اگر ميخواهيد ۱ ليتر مايع را اتوكلاو كنيد، بايد آن را درون ظرفي با ظرفيت حداقل ۲ ليتر قرار دهيد.
پس از اتمام فرايند اتوكلاو كردن، بستهبندي تجهيزات را بررسي كنيد. بستهبندي نبايد مرطوب، پاره و يا سوراخ شده باشد.
تمامي فرايندهاي اتوكلاو كردن بايد در يك برگه ثبت شوند. اين برگه بايد حاوي اطلاعات زير باشد:
تاريخ
محتويات
شماره چرخه
نشانگرها
نام اپراتور
گزارش كار با دستگاه اتوكلاو
شكل 15. گزارش كار با دستگاه اتوكلاو
جمعبندي:
همانطور كه گفته شد فرايند اتوكلاو كردن يكي از اقدامات مهم در هر آزمايشگاه، بيمارستان و ساير مراكز درماني است. در اين مقاله سعي كرديم تا مروري بر برخي نكات مهم در رابطه با دستگاه اتوكلاو و فرايند اتوكلاو كردن داشته باشيم.
لازم به ذكر است كه با توجه به تنوع مواد و تجهيزات، فرايند استريل كردن توسط اتوكلاو نيز ممكن است در شرايط بسيار مختلفي صورت گيرد و مطالب ذكر شده در اين مقاله به رايجترين نكات اتوكلاو كردن پرداخته است.
برچسب:
اتوكلاو،
اتوكلاو بخار،
اتوكلاو بيمارستاني،
اتوكلاو ايراني،
اتوكلاو كلاسb،
،
ادامه مطلب
امتیاز دهید:
رتبه از پنج:
0
بازدید: